Wczesnośredniowieczne osadnictwo grodowe

w części dorzecza środkowej Odry do połowy XI wieku

w studiach archeologicznych

 

Projekt realizowany w ramach stażu podoktorskiego FUGA 4 finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki (UMO-2015/16/S/HS3/00274)

1. Tytuł projektu: Wczesnośredniowieczne osadnictwo grodowe w części dorzecza środkowej Odry do połowy XI wieku w studiach archeologicznych

2. Kierownik projektu: dr Bartłomiej Gruszka

3. Termin realizacji projektu: listopad 2015-wrzesień 2018

4. Kwota finansowania: 467 400 zł

5. Opis projektu:

Podejmowane badania związane z wczesnośredniowiecznym grodami, zarówno na gruncie archeologii, jak i antropologii kulturowej czy też historii mają obecnie wymiar wielowątkowy (por. Z. Kobyliński 1990; W. Chudziak 1994; J. Poleski 2004; K. Jaworski 2005; P. Urbańczyk 2008; M. Kara 2009; Funkcje grodów...; Grodziska Warmii i Mazur...). W celu wyjaśnienia skomplikowanej kwestii dotyczącej budownictwa grodowego niezbędne jest wykorzystywanie wyników badań niezależnych od siebie dyscyplin naukowych, zarówno humanistycznych, jak i ścisłych. Dzięki zastosowaniu studiów multidyscyplinarnych uzyskujemy nowe informacje, które znacznie poszerzają zakres naszych możliwości interpretacyjnych, stwarzając jednocześnie pole dla nowych opracowań o charakterze syntetycznym. Nadrzędnym celem planowanych badań będą studia źródłoznawcze i wieloaspektowa analiza archiwalnych oraz nowo pozyskanych źródeł związanych z osadnictwem grodowym (do 2. połowy XI wieku) części dorzecza środkowej Odry (ryc. 1). Podjęcie tego tematu oprócz nadrzędnego celu źródłoznawczego, ma także walory konserwatorskie, społeczne i popularyzatorskie. Dzięki inwentaryzacji istniejących w terenie reliktów budownictwa grodowego oraz opracowaniu i publikacji pozyskanych tam dawniej źródeł przyczyniamy się jednocześnie do ochrony tych obiektów i wprowadzamy wiedzę na ich temat do powszechnej świadomości społecznej. Dotarciu do informacji na temat prowadzonych badań (aspekt popularyzatorski) ma pomóc strona internetowa projektu: www.projektyarcheologiczne.pl, na której zostaną przedstawione główne założenia planowanych badań oraz stan ich realizacji (zarówno w formie opisowej, jak i zdjęciowej/rysunkowej).

ryc1gruszka

Ryc 1. Przybliżony obszar badań na tle zarysu województwa lubuskiego (czerwone punkty – grodziska uwzględniane podczas badań; białe punkty – grodziska ościenne. Oprac. B. Gruszka, A. Łuczak

 

Dotychczas szeroka problematyka dotycząca osadnictwa grodowego tego obszaru nie była tematem osobnych studiów. Chcąc zrealizować postawione cele, niezbędne będzie opracowanie źródeł archeologicznych (m.in. fragmentów naczyń, kości zwierzęcych znalezisk przedmiotów wykonanych z surowców skalnych, kości i poroża) z zastosowaniem nowoczesnych metod analitycznych. W wyniku analizy tych źródeł uzyskamy odpowiedzi na pytania dotyczące funkcji, rozwoju i bezpośrednich przyczyn upadku grodów, gospodarki i kontaktów zewnętrznych użytkujących je ludzi. Ważnym elementem badań będzie weryfikacja chronologii, do czego posłużą przede wszystkim wyniki analiz porównawczych źródeł archeologicznych (głównie fragmentów naczyń) wsparte rezultatami datowań radiowęglowych oraz dendrochronologicznych.

Istotną częścią badań będzie także analiza czynników przyrodniczo-geograficznych, które mogły wpływać na funkcjonowanie osadnictwa grodowego. Zastosowane tu zostaną możliwości analityczne Geograficznych Systemów Informacyjnych (GIS) (por. J. Jasiewicz 2009; Zawada, stan. 1..., s. 13-36; Nowiniec..., s. 15-28). Analizom GIS zostaną poddane wszystkie 35 grodzisk zlokalizowanych na badanym obszarze.

Planowane jest także przeprowadzenie badań nieinwazyjnych z użyciem magnetometrii na wybranych grodziskach, a następnie przeprowadzenie wykopaliskowych badań weryfikacyjnych (sondaże i wiercenia). Podczas opracowywania wyników tych badań, których celem będzie ustalenie technik budowy elementów obronnych oraz ich chronologii, być może także socjotopografii i zagospodarowania przestrzeni wewnątrz grodu będę korzystał z dostępnych cyfrowych danych LiDAR oraz zdjęć lotniczych.

ryc2gruszkaj

Ryc 2. Numeryczny model terenu grodziska (stan. 3) i osady przygrodowej (stan. 4) w Klenicy uzyskany na podstawie skanowania LiDAR. Oprac. A. Łuczak, B. Gruszka

 

Elementem składowym programu badań będą także zagadnienia dotyczące relacji gród–zaplecze osadnicze, częściowo poruszane przeze mnie w dysertacji doktorskiej dotyczącej osadnictwa otwartego w starszych fazach wczesnego średniowiecza obecnego pogranicza dolnośląsko-łużycko-wielkopolskiego. Realizacja celów badawczych posłuży weryfikacji stawianych hipotez dotyczących genezy grodów oraz czynników warunkujących ich powstawanie.

Obecne zaawansowanie badań nad osadnictwem grodowym w Polsce (Funkcje grodów...; M. Kara 2006; 2009; Grodziska Warmii i Mazur...; J. Kolenda 2011; K. Chrzan 2014; K. Czapla 2006), w tym także pierwsze prace o charakterze analitycznym dotyczące osiedli warownych położonych w części dorzecza środkowej Odry (Nowiniec...; Starosiedle...), umożliwia postawienie kilku bardziej ogólnych hipotez, których weryfikacja będzie ważnym elementem planowanego programu badań.

Pierwszą hipotezą wymagającą weryfikacji jest bardzo wczesna metryka pojawienia się grodów na analizowanym terenie, która według Edwarda Dąbrowskiego mogła sięgać nawet VI/VII wieku (E. Dąbrowski 1965). Wstępne wyniki badań dotyczące grodziska w Połupinie nie wskazują jednak, aby pogląd ten mógł być nadal utrzymany (B. Gruszka, M. Kara 2013). Niemniej jednak konieczne są dalsze badania dotyczące tego zagadnienia, tym bardziej że proces weryfikacji chronologii grodów zapoczątkowany na gruncie polskim przez Marka Dulinicza (2001) doprowadził do znacznego przedatowania początków ich funkcjonowania (zob. P. Urbańczyk 2008, s. 114 i n.).

Kolejna hipoteza, którą warto potwierdzić bądź obalić, zakłada co najmniej dwie fazy funkcjonowania grodów (ewentualnie, dodatkowo, także bardzo problematyczną fazę wyróżnianą prze Edwarda Dąbrowskiego). Pierwsza byłaby związana być może z VIII i początkiem IX wieku, druga – z 2. połową IX i X wiekiem. Wstępne wyniki badań nie zaprzeczają przypuszczeniom, że najstarsze osadnictwo grodowe pojawiło się na analizowanym obszarze zapewne już w trakcie VIII wieku (B. Gruszka, M. Kara 2013). Jednak dolna granica chronologiczna pojawienia się grodów wymaga dalszych szczegółowych badań.

Trzecią hipotezą, którą warto rozważyć w kontekście genezy i funkcjonowania grodów, jest związek pomiędzy rozwojem osadnictwa otwartego a powstaniem grodu. Widoczne są bowiem obszary (zwłaszcza we wschodniej części analizowanego obszaru), na których kształtowanie się osadnictwa otwartego przez okres kilku stuleci doprowadza do powstania grodu, oraz takie, na których osiedla te funkcjonują bez silnego zaplecza osadniczego (część zachodnia omawianego obszaru).

Następna hipoteza zakłada, że upadek grodów i regres osadniczy widoczny w 2. połowie X i na początku XI wieku, widoczny na obszarze obecnego pogranicza Wielkopolski, Dolnego Śląska i Łużyc jest związany z działaniami Piastów (Z. Kurnatowska 1991, s. 78, 80; M. Kara 2009; S. Kurnatowski 2001, s. 88-89), mającymi na celu włączenie tych obszarów w skład państwa piastowskiego i ze znacznymi przesunięciami ludności (niewolników?), być może na obszar pogranicza Wielkopolski i Śląska (zob. uwagi. K. Chrzan 2014, s. 204-205,

przyp. 31). Weryfikacji wymaga chronologia tych procesów. Należy także, na podstawie analizy źródeł archeologicznych sprecyzować, które grody upadły, a które przetrwały w głąb XI wieku i funkcjonowały nadal w nowym ładzie politycznym.

Na gruncie analizowanych przeze mnie reliktów grodów weryfikacji wymaga także hipoteza zakładająca, że różnorodne formy obwałowań oraz miejsca lokalizacji grodów są związane z odmienną funkcją poszczególnych z nich, jak i być może z różną chronologią (por. J. Olczak 1991, s. 83 i nn).

ryc3gruszka

Ryc 3. Wynik pomiarów magnetometrycznych obszaru grodziska i podgrodzia w Grodziszczu, stan. 1. Oprac. Ł. Pospieszny

 

Równolegle do realizacji głównych celów badawczych chciałbym zweryfikować, analizując kolejne źródła archeobiologiczne (pochodzące głównie z badań grodzisk w Gostchorzu, Krośnie Odrzańskim, Radomicku i Smolnie Wielkim), hipotezę dotyczącą puszczańskiego charakteru doliny środkowej Odry w starszych fazach wczesnego średniowiecza, a co się z tym wiąże – weryfikację poglądu, że decydujący wpływ na rodzaj gospodarki i sposoby pozyskiwania pożywania przez użytkowników grodów miały walory środowiska przyrodniczego (por. Zawada, stan. 1..., s. 197-229; 279-288).

 

Literatura

Chudziak W.,

1994 Wczesnośredniowieczne grodziska ziemi chełmińskiej, Toruń; 1996 Zasiedlenie strefy chełmińsko-dobrzyńskiej we wczesnym średniowieczu (VII-XI wiek), Toruń.

Chrzan K.,

2014 Uwagi do studiów nad osadnictwem wschodniego dorzecza Baryczy od 2. poł. IX w. do poł. XI w., [w:] Funkcje grodów w państwach wczesnośredniowiecznej Europy Środkowej. Społeczeństwo, gospodarka, ideologia, red. K. Chrzan, K. Czapla, S. Moździoch, Wrocław–Głogów, s. 191-225.

Czapla K.,

2006 Terytorium plemienne Dziadoszan w świetle źródeł archeologicznych, [w:] Świat Słowian wczesnego średniowiecza, red. M. Dworaczyk, A.B. Kowalska, S. Moździoch, M. Rębkowski, Szczecin–Wrocław, s. 141-148.

Dąbrowski E.,

1965 Sprawozdanie z badań archeologicznych na grodzisku wczesnośredniowiecznym w Połupinie, pow. Krosno Odrzańskie, Materiału Komisji Archeologicznej Lubuskiego Towarzystwa Naukowego, t. 1, s. 58-78;

Dulinicz M.,

2001 Kształtowanie się Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej. Studium archeologiczne, Warszawa.

Funkcje grodów...,

Funkcje grodów w państwach wczesnośredniowiecznej Europy Środkowej. Społeczeństwo, gospodarka, ideologia, red. K. Chrzan, K. Czapla, S. Moździoch, Wrocław–Głogów 2014.

Grodziska Warmii i Mazur..., Grodziska Warmii i Mauzr. Stan wiedzt i perpektywy badawcze, cz. 1, red. Z. Kobyliński, Archaeologica Hereditas, t. 2, Zielona Góra-Warszawa 2013.

Gruszka B., Kara M.,

2013 Wybrane znaleziska ceramiki o cechach warsztatowych ze starszych faz wczesnego średniowiecza z południowo-zachodniej Wielkopolski i południowo-wschodniej części Ziemi Lubuskiej w świetle badań specjalistycznych, Slavia Antiqua, t. 54, s. 241-265.

Jasiewicz J.,

2009 Zastosowanie analiz geoinformacyjnych w badaniu dawnych procesów osadniczych, [w:] GIS – platforma integracyjna geografii, red. Z. Zwolinski, s. 175-195.

Jaworski K.,

2005 Grody w Sudetach (VIII-X wiek), Wrocław.

Kara M.,

2006 Nowe w archeologii Wielkopolski wczesnośredniowiecznej, [w:] Stan i potrzeby badań nad wczesnym średniowieczem w Polsce – 15 lat później, red. W. Chudziak, S. Moździoch, Toruń, s. 207-244;

2009 Najstarsze państwo Piastów – rezultat przełomu czy kontynuacji? Studium archeologiczne, Poznań.

Kobyliński Z., 1990 Early medieval hillforts in Polish lands in the 6th to the 8th centuries. Problems of origins function and spatial organization, [w:] From the Baltic to the Black Sea, red. D. Austin, L. Alcock, Boston, s. 147-156.

Kolenda J.,

2011 Wczesnośredniowieczne osadnictwo grodowe pogranicza Śląska i Wielkopolski w świetle analiz dendrochronologicznych, [w:] Populi Terre marisque. Prace poświęcone pamięci Profesora Lecha Leciejewicza, red. M. Rębkowski, S. Rosik, Wrocław, 41-65.

Kurnatowska Z.,

1991 Tworzenie się państwa pierwszych Piastów w aspekcie archeologicznym, [w:] Od plemienia do państwa. Śląsk na tle wczesnośredniowiecznej Słowiańszczyzny Zachodniej, red . L. Leciejewicz, Wrocław-Warszawa, s. 77-98;

Nowiniec...,

Nowiniec, stan. 2. Wczesnośredniowieczny gród na pograniczu śląsko-łużyckim w świetle badań interdyscyplinarnych, red. B. Gruszka, Zielona Góra 2012.

Olczak J.,

1991 Formy osadnictwa na pojezierzu zachodniopomorskim we wczesnym średniowieczu, Toruń.

Starosiedle...,

Starosiedle in teh Lubusz Land. Prehistoric and Early Medieval Settlement, red. Z. Kobyliński, Warszawa 2014.

Zawada, stan. 1…,

Wczesnośredniowieczna osada w Zawadzie, stan.1, gm. Zielona Góra. Studia interdyscyplinarne, red. B. Gruszka, Zielona Góra 2014.