EPIGONI TRADYCJI LEWALUASKICH W ŚRODKOWEJ DOLINIE NILU

Najpóźniejsze osadnictwo środkowo paleolityczne w Basenie Affad (Sudan)

 

Grant NCN DEC-2011/01/D/HS3/04125

Kier. Projektu dr Marta Osypińska
Wykonawcy: Piotr Osypiński, Mike Morley, Anna Kotarba-Morley


Tradycje polskich badań nad prahistorią Doliny Nilu sięgają początków lat sześćdziesiątych XX w. i wiążą się z działaniami podczas Ratowniczej Kampanii Nubijskiej. Od tego czasu kilkanaście misji z różnych polskich ośrodków naukowych prowadziło prace terenowe w północnym Sudanie i  Egipcie południowym, przy czym ten ostatni obszar był zdecydowanie preferowany. Prahistorycy z Polski czynnie uczestniczą również w projektach zagranicznych, których cele ukierunkowane są na badania najdawniejszego osadnictwa w strefie Sahelu. Tak zwana Polska Szkoła Prahistoryczna posiada niezaprzeczalnie doniosłe osiągnięcia  i jest wysoko ceniona wśród badaczy północno-wschodniej Afryki.
Jednym z obszarów, na których koncentruje się uwaga archeologów z Polski (poza Pustynią Zachodnią), jest strefa środkowej Doliny Nilu – pomiędzy III a IV Kataraktą. Badania powierzchniowe oraz wykopaliskowe na stanowiskach prahistorycznych dostarczają coraz pełniejszych danych na temat pozycji chronologicznej i kulturowej najstarszych faz zasiedlenia. Szczególne warunki naturalne (m.in. w regionie Basenu Affad) sprzyjają odkryciom licznych pozostałości z okresu środkowego paleolitu, jakich dokonano w ramach działań Polskiej Połączonej Ekspedycji Archeologicznej do Doliny Nilu Środkowego. Niektórym z takich stanowisk towarzyszą również unikatowe na skalę światową dobrze zachowane szczątki zwierzęce. Brzegi dawnych koryt Nilu – dziś oddalone o nawet kilka kilometrów od rzeki, ukazują liczne pozostałości osadnictwa zatopione w syltach dawnych formacji geologicznych. Wyniki badań sondażowych na kilku stanowiskach środkowopaleolitycznych (m.in. Affad 23) ukazują zachowanie układów stratygraficznych zarówno w perspektywie pionowej, jak i poziomej. Unikatowość tych stanowisk określanych jako otwarte (nie jaskiniowe) polega na niespotykanym do tej pory potencjale badawczym, umożliwiającym m.in. analizę przestrzennego rozplanowania obozowisk, określenia ich funkcjonalnego charakteru oraz podjęcie precyzyjnych analiz technologicznych tradycji krzemieniarskich. Obserwacje te dotyczą również materiałów kostnych, co jest niezwykle cennym elementem nie tylko rekonstrukcji paleośrodowiska, ale też umożliwia określenie strategii łowiecko-zbierackich i metod obróbki surowców odzwierzęcych (np. przygotowywania mięsa lub obróbki kości).  Dodać również należy, że według obecnego stanu wiedzy są to jedne z najpóźniejszych stanowisk, na których stwierdzono obróbkę skał krzemionkowych metodami lewaluaskimi – powszechnie kojarzonymi z okresem środkowego paleolitu. Obecność metod odłupkowych o zbliżonym charakterze stwierdzono również na stanowiskach o późniejszej chronologii (np. Sebilskich), choć - co dla nich charakterystyczne - proporcje występowania cech typowo lewaluaskich są tam skrajnie niskie. Bez wątpienia nowoczesne badania geomorfologiczne sedymentów rzecznych, w których znajdują się pozostałości archeologiczne, wsparte datowaniami bezwzględnymi pozwoliłyby na rozstrzygnięcie problemu przynależności stanowisk w perspektywie czasowej i uczyniłoby z tych stanowisk punkty odniesienia dla całej strefy subsaharyjskiej, a nawet szerzej – wypełniając luki w poznaniu przeżywania się środkowopaleolitycznych tradycji technologicznych na świecie.
Projekt multidyscyplinarnych badań osadnictwa paleolitycznego w Basenie Affad stanowi rozwinięcie naszych dotychczasowych prac na stanowisku Affad 23 oraz dwuletniej kampanii badań powierzchniowych pomiędzy Starą Dogolą a Karimą. Zebrane w ciągu kilku kolejnych lat doświadczenia w studiach nad prahistorią północnego Sudanu i zasobami źródeł archeozoologicznych ukazały unikatowość tych stanowisk i konieczność dalszych badań.W drugiej połowie 2011 roku wJournal of African Archaeology, czasopiśmie kwalifikowanym w Journal Citation Reports ukaże się artykuł autorstwa P. Osypińskiego, M. Osypińskiej oraz A. Gautier’a "Affad 23 - Middle Palaeolothic site in Southern Dongola Reach. Sudan", w którym zaprezentowaliśmy wyniki dotychczasowych badań. Recenzenci podkreślali konieczność kontynuacji badań w tym rejonie, ze względu na wartość poznawczą źródeł zachowanych na stanowisku.
Projekt, o który wnioskujemy umożliwi stworzenie nowego międzynarodowego zespołu badaczy rozpoczynających karierę naukową, wspieranych uznanymi autorytetami badań archeologicznych, archeozoologicznych i geologicznych Afryki. Konkretne zadania podjęte w trakcie realizacji projektu obejmą:
 
1.  Datowanie bezwzględne osadów rzecznych i określenie ich wzajemnych relacji oraz charakteru (dostępności i stopnia wykorzystania przez ugrupowania paleolityczne) w basenie Affad.
 
2. Zdefiniowanie pozycji chronologicznej i taksonomicznej osadnictwa paleolitycznego w środkowej Dolinie Nilu.
 
3. Rekonstrukcja paleośrodowiska w okresie funkcjonowania stanowisk paleolitycznych.
 
4. Zdefiniowanie strategii łowiecko-zbierackich i sposobów użytkowania surowców odzwierzęcych wśród najpóźniejszych ugrupowań paleolitycznych kultywujących technologiczne tradycje lewaluaskie.
 
5. Próba określenia systemu osadnictwa paleolitycznego (strefy stanowisk mieszkalnych – obozowisk; strefy stanowisk pracownianych – pozyskiwania surowca kamiennego; strefy łowieckie/zbierackie) na podstawie definiowania funkcji stanowisk za pomocą analiz przestrzennych i technologii krzemieniarstwa z jednej strony oraz obserwacji paleośrodowiskowych z drugiej.
 
Wyniki uzyskane w trakcie realizacji projektu będą też stanowiły znaczną część planowanej pracy habilitacyjnej kierownika projektu oraz doktorskiej jednego z wykonawców. Biorąc pod uwagę wieloaspektowość, multidyscyplinarność i zakres badań, projekt miałby charakter nowatorski. Podkreślić należy również międzynarodową rangę planowanych w projekcie badań.

Więcej o nas:

www.archeosudan.org

www.facebook.com/PalaeoAffad-Project

www.national-geographic.pl/historia/afryka-nie-taka-dzika