Mit, tradycje i rzeczywistość materialna. Kruszwica. Od wczesnopiastowskiego grodu do zamku kazimierzowskiego

Grant NPRH 2015-2020, kierownik Wojciech Dzieduszycki

Szczególne uwarunkowania przyrodniczo-kulturowe średniowiecznej Kruszwicy i regionu nadgoplańskiego spowodowały, że studia nad dziejami tego ośrodka zajmują ważną pozycję w historiografii Polski. Nakreślenie nowej wizji jego dziejów i ukazanie tej wyjątkowości w procesie tworzenia się państwowości polskiej, jest jednym z głównych celów projektu. Wspominana w dziejach średniowiecznych kronikarzy Kruszwica, weszła do legendy o początkach dynastii Piastów. Na stałe wpisała się w Polską historię dynastyczną, budowę państwa piastowskiego i jego struktur. Zlokalizowanie tutaj (w źródłach XIII. wiecznych) miejsca, gdzie nastąpiło starcie dwóch koncepcji władzy, reprezentowanej przez plemiennych i mitycznych Popielidów oraz wczesnopaństwowej piastowskiej, na stałe wpisało się w naszą kulturę narodową. Podjęcie tego wątku, zwłaszcza w XIX wieku poprzez licznych przedstawicieli świata kultury i sztuki (przez Józefa Kraszewskiego i innych) stworzyło nieodłączną część naszej współczesnej kultury narodowej. Dlatego też, jednym z celów projektu jest poruszenie problematyki łączącej się z mitycznymi dziejami Polski, w których to legenda o zwycięstwie Piastów nad Popielem zajmowała poczesne miejsce.


Jednak najważniejszym celem projektu jest publikacja unikatowych źródeł pozyskanych w trakcie trwających od ponad 65 lat badań archeologicznych. Ich opracowanie, dzięki zastosowaniu nowoczesnych metod badawczych, pozwoli na weryfikację wielu dotychczasowych ustaleń i na wskazanie nowych horyzontów badawczych. Dotyczą one początków państwa, powstawania struktur kościelnych, administracyjnych i gospodarczych. Ukazanie nieznanych dotąd aspektów średniowiecznej rzeczywistości poszerzy istniejącą dotąd wiedzę historyczną o formowaniu się duchowych i materialnych podstaw instytucji władzy i kultu. Studia te obejmą oprócz źródeł pochodzących z wczesnopiastowskiego grodu, także relikty odkrytego w Kruszwicy XIV. wiecznego zamku kazimierzowskiego. Zamek był końcowym etapem inwestycji piastowskich i ważną fortalicją w tej części Polski. Projektowane prace będą dotyczyć zarówno założeń architektonicznych budowli, jak i jego wyposażenia. Są to prace nowatorskie, gdyż problematyka łącząca się z systemami obronnymi tej części Kujaw nie była dotąd szerzej rozważana.


Kolejnym celem projektu jest podjęcie zagadnień dotyczących przekształceń przez człowieka środowiska przyrodniczego w średniowieczu i w nowożytności. Ma to szczególne znaczenie w przypadku Czarnych Kujaw, gdzie bezpośrednia eksploatacja środowiska trwa nieprzerwanie od pradziejów. Jej intensyfikacja przypadła na czasy wznoszenia w 2. połowie X wieku grodu i trwale odcisnęła się na przemianach ekologicznych. Dlatego przeprowadzenie studiów nad tymi zagadnieniami uznano za konieczne.


Powstanie monografii dotyczącej średniowiecznej Kruszwicy ujęte zostało w trzech zadaniach tematycznych zawierających 26 artykułów i katalogi źródłowe. Opracowania te wymagały stworzenia kilku zespołów badawczych.


Zadanie pierwsze dotyczy Kruszwicy w micie i tradycji. W jej skład wejdą ogólniejsze rozważania historyczne (Wojciech Dzieduszycki, Jacek Banaszkiewicz, Józef Dobosz, Marcin Danielewski). Następne, dotyczy wczesnośredniowiecznego grodu kruszwickiego w świetle badań interdyscyplinarnych. Złożą się na nią opracowania dotyczące stratygrafii, zabudowy i chronologii zespołu grodowego (Wojciech Dzieduszycki) wraz z wizualizacją przestrzenną poziomów osadniczych grodu (Rafał Karnicki, Maciej Małachowicz). Metody archeozoologiczne i paleobotaniczne były podstawą do rozważań o przemianach przyrodniczych średniowiecznej Kruszwicy (Wojciech Dzieduszycki). Następne prace (Piotra Pawlaka) wymagały analiz specjalistycznych zabytków z drewna i skóry. Szersze użycie metod archeozoologicznych dotyczy gospodarki zwierzęcej (Daniel Makowiecki) oraz niektórych kategorii zabytków wykonanych z poroża i kości (Agnieszka Stempin). Analizy fizyko-chemiczne zastosowano przy badaniach szkła, wyrobów z bursztynu i kamieni półszlachetnych (Joanna Sawicka) oraz żużli metalurgicznych i zabytków żelaznych (Tomasz Sawicki). Przy badaniu tkanin użyto analiz strukturalnych i fizykochemicznych wraz z wizualizacją ich wyników (Jerzy Maik). Metody eksperymentalne zastosowano przy badaniach nad średniowiecznymi płytkami posadzkowymi (Jarmila Kaczmarek).

Podobną procedurę zastosowano przy trzeciej grupie tematycznej, dokumentującej kazimierzowski zamek, egzystujący od połowy XIV wieku po rok 1657. Część historyczną - dzieje i burzliwy koniec zamku (Wojciech Dzieduszycki, Piotr Pawlak) uzupełniają opracowania architektury zamku (Maciej Małachowicz) i jego wyposażenia - ceramicznych elementów architektonicznych (Jarmila Kaczmarek), systemów grzewczych (Kateriny Zisopulu-Bleja) oraz oszkleń i szkła użytkowego (Joanna Sawicka). Kulturę materialną przedstawiono w dwóch częściach - mieszkańcy zamku i materialne wyznaczniki ich obecności (Piotr Pawlak) oraz gospodarowanie wolnym czasem (Agnieszka Stempin).
Osobną grupę stanowią wizualizacje przestrzenne faz rozbudowy zamku (Maciej Małachowicz) oraz jego systemów grzewczych (Tomasz Janiak).
Tak rozbudowany zakres tematyczny opracowań, realizowanych przez wielu autorów, wniesie niewątpliwie całkowicie nową wartość dla pełniejszego poznania dziejów tego ważnego ośrodka.