Biografie kulturowe ozdób z muszli w społecznościach okresu neolitu i wczesnej epoki
brązu z terenu Polski i Europy Środkowej

Projekt finansowany jest przez Narodowe Centrum Nauki w ramach konkursu SONATA

(nr projektu: 2015/19/D/HS3/01594), okres realizacji: lata 2016-2019.

Celem naukowym przedłożonego projektu jest poznanie „historii życia” ozdób z muszli w kontekście kultur społeczności okresu neolitu i wczesnej epoki brązu z Europy Środkowej, z uwzględnieniem różnic geograficznych i chronologicznych w ich wykorzystaniu. Dzięki bogatym i spektakularnym znaleziskom ozdób z muszli w pochówkach pochodzących z terenu Polski z młodszej epoki kamienia, możliwe jest wieloaspektowe zbadanie tej kategorii zabytków. W projekcie ozdoby z muszli analizowane będą w kontekście zmiany kulturowej, rozprzestrzeniania się rolnictwa, symboliki, rzemiosła, handlu i wymiany oraz obrzędów pogrzebowych. Projekt opiera się na następujących hipotezach:

1. Identyfikacja gatunkowa muszli mięczaków oraz źródeł ich pozyskania służy zrozumieniu działań ludzi żyjących w przeszłości: wyboru i selekcji materiału, sposobów zaopatrywania się i wytwarzania przedmiotów.

2. Dzięki analizom i eksperymentom możliwa jest rekonstrukcja produkcji przedmiotów z muszli oraz sposobu ich użytkowania.

3. Typy ozdób z muszli wyróżnione na podstawie wyników analiz opracowane w ujęciu statystycznym, mogą odzwierciedlać faktyczne cechy kulturowe przeszłych społeczności.

4. Zmiany w stylistyce ozdób, wyborze surowca (muszli różnych gatunków mięczaków) i ich wykorzystaniu mogą być związane z rozprzestrzenianiem się rolnictwa, kontaktami ze społecznościami o tradycjach mezolitycznych czy przejściem od okresu neolitu do wczesnej epoki brązu.

5. Ozdoby z muszli, jako przedmioty intencjonalnie złożone do grobu, niosły ze sobą ważne znaczenie symboliczne dla przeszłych społeczności.

Metodyka planowanych badań została specjalnie dobrana w celu weryfikacji hipotez badawczych. Studia zostaną przeprowadzone na zabytkach wybranych z ponad 35 stanowisk archeologicznych, na których odkryto znaczącą liczbę ozdób z muszli w pochówkach z okresu neolitu i z wczesnej epoki brązu. Dobry stan zachowania zabytków pozwoli na przeprowadzenie szczegółowych analiz archeomalakologicznych, paleontologicznych, fizykochemicznych, izotopowych, studiów mikroskopowych, traseologicznych, wspartych datowaniem metodą C14 AMS. Dzięki zastosowanym metodom dowiemy się z jakich muszli mięczaków wytwarzano ozdoby i skąd pozyskiwano muszle do ich produkcji (identyfikacje gatunkowe, analizy izotopowe, paleontologiczne). W trakcie planowanych eksperymentów spróbujemy zrekonstruować proces wytwarzania ozdób oraz zbudować bazę danych mikro i makro śladów technologicznych i użytkowych, niezbędną w planowanych studiach traseologicznych: ozdób z muszli i narzędzi krzemiennych służących do ich produkcji. Ponadto podjęta zostanie próba identyfikacji pozostałości substancji organicznych (residuum) na ozdobach (analizy fizykochemiczne). Znaleziska ozdób z muszli zostaną zinterpretowane w kontekście kulturowym. Analizą zostaną objęte wszystkie dane, które umożliwią weryfikację hipotez badawczych, a w szczególności studia kontekstu archeologicznego, rezultaty wspomnianych analiz, dane pochodzące z badań porównawczych pozyskane w trakcie naukowych konsultacji i wyjazdów studyjnych do muzeów i instytucji, w których przechowywane są analogiczne zabytki z muszli (Węgry, Czechy, Niemcy).

Planowane w projekcie wszechstronne, interdyscyplinarne badania ozdób z muszli znalezionych w grobach z okresu neolitu i wczesnej epoki brązu z terenu Polski mają charakter nowatorski. Rezultaty projektowanych badań będą miały bezpośredni wpływ na obecny stan wiedzy o ozdobach z muszli wykorzystywanych przez społeczności, które zamieszkiwały teren Europy Środkowej w okresie neolitu i we wczesnej epoce brązu. Uzupełniona zostanie wiedza o źródłach pozyskania muszli, metodach i narzędziach zastosowanych w produkcji ozdób, sposobach ich użytkowania i naprawy, metodach montażu ozdób (przyszywania, przewlekania), a pośrednio również o stroju pośmiertnym. Po raz pierwszy możliwe będzie prześledzenie zmian w ornamentyce w czasie i pomiędzy społecznościami identyfikowanymi z różnymi jednostkami kulturowymi. Porównanie znalezisk z terenu Polski z podobnymi z terenu Europy Środkowej znacząco uzupełni całościowy obraz wykorzystania ozdób z muszli. Wyniki badawcze projektu pozwolą na włączenie się w trwającą w Europie dyskusję na temat transformacji kulturowej w okresie neolitu, rozprzestrzeniania się rolnictwa, tożsamości społecznej, symboliki, wymiany i handlu.

 

Zespół badawczy:

dr Aldona Kurzawska (kierownik) (IAE PAN, Poznań)

dr Iwona Sobkowiak-Tabaka (IAE PAN, Poznań)

dr Katarzyna Pyżewicz (Instytut Prahistorii, UAM)

dr Karina Apolinarska (Instytut Geologii, UAM)

dr Gwidon Jakubowski (Muzeum Ziemi PAN)

 

Na zdjęciu ilustrującym nasz projekt "Księżniczki z Kruszy Zamkowej", z Muzeum Archeologicznego w Poznaniu (obiekt 392, 412, nr inw. 1296B XXXVIII). Fot. Patrycja Silska.