EPIGONI I PREKURSORZY - STRATEGIE ADAPTACYJNE SPOŁECZNOŚCI AFRYKI SUBSAHARYJSKIEJ W PÓŹNYM PLEJSTOCENIE I WCZESNYM HOLOCENIE. Interdyscyplinarne studium kompleksu osadniczego w Basenie Affad, Southern Dongola Reach, Sudan.


Projekt finansowany ze środków NCN UMO-UMO-2015/18/E/HS3/00416


www.archeosudan.org


Projekt „Epigoni i prekursorzy - strategie adaptacyjne…” podejmuje badania nad dwoma kluczowymi etapami kształtowania się najdawniejszej kultury ludzkiej: paleolitem i neolitem. Dotyczy obszaru wciąż słabo poznanego – Doliny Nilu Środkowego i w ujęciu ogólnym – Afryki subsaharyjskiej, a więc terenów gdzie formowała się kultura współczesnego człowieka. Unikalnie zachowany kompleks stanowisk archeologicznych w Affad pozwala podjąć studia nad różnymi sposobami dostosowania i eksploatacji podobnego środowiska (sawanny drzewiastej i lasów przybrzeżnych), jakie istniało tam w schyłkowym plejstocenie oraz we wczesnym holocenie, a więc pomiędzy 16 a 7 tys. lat temu z krótkim okresem znacznie bardziej suchym w 12 i 11 tysiącleciu. Starszy, paleolityczny model zakładał funkcjonowanie w ścisłym przystosowaniu i związku ze środowiskiem - bez jego modyfikacji. Natomiast w neolicie ludzie żyjący w znacznie większych społecznościach, poprzez uprawę roślin i szczególnie ważną w Afryce - hodowlę i wypas zwierząt, zaczęli wpływać na kształt ekosystemu w jakim żyli. Dotychczasowa wiedza zakładała, że to głównie zmiany klimatyczne powodowały zasadniczą odmienność modelów eksploatacji środowiska. Jak pokazały wyniki dotychczasowych badań w Affad, nie był to jednak w Dolinie Nilu czynnik decydujący. Interdyscyplinarne studia, prowadzone w ramach proponowanego projektu mają pomóc odpowiedzieć na pytanie: co, jeśli nie zmiany środowiskowe powodowało diametralną odmienność modelu życia i użytkowania środowiska w plejstocenie i holocenie.
Stan zachowania stanowisk z Affad umożliwia badania wielkości i rozplanowania obozowisk, wszechstronne analizy narzędzi kamiennych. Wieloaspektowe badania archeozoologiczne pozwalają natomiast na rekonstrukcję paleośrodowiska, określenie strategii łowiecko-zbierackich i hodowlanych. Analizie poddane zostaną też zabytki ceramiczne, natomiast kości zwierząt udomowionych analizowane będą pod kątem zawartości izotopów strontu i tlenu w celu przybliżenia diety oraz zasięgu migracji stad wczesnego bydła. Szerokie spektrum użytych metod analitycznych obejmować będzie badania petrograficzne nawarstwień i zabytków kamiennych, datowanie sedymentów oraz zabytków (OSL), datowanie radiowęglowe (AMS), datowanie zębiny zwierzęcej metodą ESR, prospekcję geomagnetyczną w celu odtworzenia dawnej rzeźby terenu, tworzenie cyfrowego modelu ukształtowania powierzchni (DEM), analizy porównawcze materiałów kostnych (prowadzone m.in. w Belgii i Kenii), oraz eksperymentalne wytwarzanie i użytkowanie narzędzi kamiennych dla analiz traseologicznych. To bogate spektrum interdyscyplinarnych badań pozwoli odpowiedzieć na fundamentalne pytanie o różnice w sposobie funkcjonowania pomiędzy łowcami środkowo-paleolitycznymi, a wczesnymi pasterzami, rolnikami i zbieraczami. Badania pozwolą zidentyfikować precyzyjnie warunki ekologiczne w obu okresach, skład fauny, metody i preferencje łowieckie, zbierackie, sposoby wytwarzania i użytkowania narzędzi, organizacja obozowisk oraz osad. Zagadnienia badawcze projektu wpisują się w aktualną naukową debatę o długotrwałym przeżywaniu się społeczności środkowo-paleolitycznych na terenie Afryki subsaharyjskiej, oraz czynnikach które dopiero we wczesnym holocenie (ok. 9 tys. lat temu) wpłynęły na rozpowszechnienie się nowych modeli adaptacji nad Nilem Środkowym. Realizacja projektu miałaby również wpływ na tak aktualne i ważne społecznie zagadnienia jak wpływ zmian klimatycznych i środowiskowych na sposoby adaptacji dawnych społeczności ludzkich oraz presja kultury człowieka na środowisko.

 

sudanMO1a

 

Zakończony w 2014 r. pierwszy etap prac w sudańskim Southern Dongola Reach finansowany przez Narodowe Centrum Nauki (UMO-2011/01/D/HS3/04125) wpisuje się w tradycje polskich badań nad prahistorią Doliny Nilu. Od 2012 roku na tym obszarze prowadzono prace badawcze w ramach projektu „Epigoni tradycji lewaluaskich w środkowej Dolinie Nilu”. W ich rezultacie ujawniono obecność kompleksu stanowisk późno-plejstoceńskich i wczesno-holoceńskich o zaskakująco dobrym stanie zachowania reliktów osadnictwa. Poza zespołami zabytków kamiennych (jedne z najpóźniejszych na świecie przemysłów kamiennych osadzonych w metodach lewaluaskich) zachowane są też zmineralizowane szczątki zwierzęce oraz obiekty nieruchome stanowiące unikalną ewidencję reliktowo zachowanych poziomów użytkowych i stratygrafii na stanowiskach otwartych. Sedymenty rzeczne datowane metodami optycznymi (OSL) na 16 tys. lat wyznaczają horyzont czasowy funkcjonowania grup, które określamy jako epigonów tradycji lewaluaskich i środkowo-paleolitycznego modelu adaptacyjnego. Z kolei stanowiska wczesno-holoceńskie dostarczyły bogatych kolekcji źródeł (w tym kostnych), które umożliwiają precyzyjne datowanie i zdefiniowanie strategii adaptacyjnych pierwszych społeczności plemiennych w środkowej partii Doliny Nilu.

 

sudanMarta1

 

Cele badawcze:
Podstawowym celem wnioskowanego projektu jest identyfikacja czynników kształtowania się odmiennych strategii adaptacyjnych ugrupowań schyłkowego plejstocenu i wczesnego holocenu. Wstępna hipoteza zakłada diametralnie odmienny sposób użytkowania bardzo podobnego ekosystemu (skład fauny, morfologia terenu i hydrologia) przez grupy ludzkie, które egzystowały na obszarze Środkowej Doliny Nilu w obu analizowanych okresach. Wieloaspektowe analizy źródeł zarówno z przebadanych, jak i nowo eksplorowanych stanowisk, oraz analizy paleośrodowiskowe (obejmujące m.in. prospekcję geomagnetyczną i datowanie utworów) umożliwią odtworzenie szczegółowej historii formowania się tego obszaru. Podstawowy problem badawczy na jaki mają odpowiedzieć badania to pytanie o czynniki wpływające na adaptację w tak odmiennych modelach jak środkowo-paleolityczny i wczesno-neolityczny oraz przyczyny tak późnej zmiany kulturowej na tym obszarze. Kompleks stanowisk w Basenie Affad, ze względu na stan zachowania, daje ku temu unikalną możliwość. Badanie zmienności strategii adaptacyjnych rozumianych jako zespół relacji kultury i środowiska nie stanowił dotąd obiektu badań w Dolinie Nilu, wpisuje się natomiast w aktualną międzynarodową debatę.

 

sudanMO1