Poznańska archeologia "PAN-owska"

(przygotowała: Alina Łosińska)


Lata powojenne

Tuż po zakończeniu działań wojennych nieliczne grono prehistoryków poznańskich, skupionych wokół osoby Profesora Józefa Kostrzewskiego,  przystąpiło do porządkowania ocalałych w gmachu Muzeum przy ul. Mielżyńskiego zbiorów i dokumentacji z przedwojennych badań oraz do wznowienia działalności Zakładu Prehistorycznego na Uniwersytecie Poznańskim (całkowitemu zniszczeniu uległa m. in. biblioteka tego instytutu). Na otwartym 27 lutego 1945 r. Uniwersytecie już w marcu w ramach tzw. roku wstępnego, wykłady z prehistorii rozpoczął prof. J. Kostrzewski, a z archeologii klasycznej prof. Mieczysława Ruxer. W akcji ratowania i zabezpieczania zabytków ze zniszczonych muzeów w Wielkopolsce i na Ziemiach Odzyskanych udział brali nie tylko pracownicy Muzeum Prehistorycznego (MPreh) i Muzeum Wielkopolskiego, wspierani przez Biuro Ziem Zachodnich (od 17 listopada 1945 r. Ministerstwo Ziem Odzyskanych), Polski Związek Zachodni i Związek Muzeów (z siedzibą w Warszawie). Istotną rolę w odbudowie życia naukowego w całej Polsce spełnił ukonstytuowany konspiracyjnie już w grudniu 1944 r. Instytut Zachodni (IZ), którego pogram przedstawiony przez prof. Zygmunta Wojciechowskiego zatwierdził 27 lutego 1945 r. premier E. Osóbka-Morawski. Wokół Instytutu  Zachodniego (zarejestrowany w Poznaniu  w dniu 19 kwietnia 1945 r.), z jego oddziałami  w Katowicach, Krakowie, Lesznie, Toruniu, Warszawie i we Wrocławiu oraz  Stacjami w Olsztynie i Szczecinie) i  ukazującego się od lipca 1945 r. w Poznaniu „Przeglądu Zachodniego" (redaktorem był prof. Z. Wojciechowski do śmierci 14.10.1955 r.), skupiało się szerokie grono badaczy różnych specjalności od archeologów i historyków po nauki przyrodniczo-geograficzne.

Na zwołanej do Poznania, z inicjatywy J. Kostrzewskiego i członków reaktywowanego Polskiego Towarzystwa Prehistorycznego (PTPreh) 1-szej po wojnie (3-ciej kolejnej) ogólnopolskiej Konferencji Prehistoryków (26-27 sierpnia 1945 r.) postulowano m. in. powołanie urzędów konserwatorskich przy głównych muzeach polskich (w Poznaniu, Łodzi, Krakowie, Warszawie i Bytomiu) oraz Instytutów Badania Starożytności Słowiańskich (IBSS) przy uniwersytetach (w Poznaniu IBSS powstał  4 września 1945 r.; dyr. został J. Kostrzewski, a vice dyr. Zdzisław Rajewski), a zwłaszcza wznowienie przerwanych w 1939 r. badań wykopaliskowych. Prace te rozpoczęto w Biskupinie już w lipcu 1946 r., a w 1947 r. podjęto je także w Poznaniu (na Ostrowie Tumskim i we wnętrzu spalonej Katedry) i Gnieźnie, w 1948 r. także w Kruszwicy, Trzemesznie i na Ostrowie Lednickim oraz w Szczecinie i Gdańsku. i innych miejscowościach (łącznie w 1948 r. prace  prowadzono na 11 stanowiskach). Badania te finansowane były głównie z środków Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków (Nacz.Dyr.MiOZ), powołanej 13 lutego1945 r. przy Ministerstwie Kultury i Sztuki (Min.KiSz).

Kierownictwo Badań nad Początkami Państwa Polskiego

bonikowo_team.jpgW kręgu poznańskich prehistoryków już w 1946 r. projekt szeroko zakrojonych badań nad początkami państwa polskiego przedstawił Witold Hensel, publikując w „Przeglądzie Wielkopolskim" w 1946 r. artykuł „Potrzeba przygotowania wielkiej rocznicy (O niektórych zagadnieniach polskiej protohistorii)". W opracowaniu programu wieloletnich, komplementarnych studiów uczestniczyli też mediewiści i historycy sztuki oraz przedstawiciele nauk przyrodniczo-geograficznych z całej Polski. Sprawy  badań w głównych ośrodkach państwowości polskiej omawiano na wielu konferencjach, w tym na objazdowym (Poznań, Gniezno, Biskupin) posiedzeniu Komisji Min. KiSz. w dniach 14-15.listopada 1947 r. i na wspólnej konferencji instytucji historycznych i towarzystw naukowych w Krakowie 26-27 października 1947 r  oraz na spotkaniu historyków i archeologów 1 marca 1948 r. w Warszawie.

W lutym 1949 r. przy Nacz.Dyr.MiOZ zaczęło działać (zatwierdzone zarządzeniem Min. KiSz w dniu 3 kwietnia 1949 r.) Kierownictwo Badań nad Początkami Państwa Polskiego (KBnPPP), koordynujące ogólnopolskie milenialne prace badawcze. W skład  3-osobowego Kierownictwa weszli Aleksander Gieysztor, Kazimierz Majewski, Zdzisław Rajewski oraz Zdzisław Kępiński, jako vice dyr. Nacz.Dyr.MiOZ (1 stycznia 1950 r. utworzono 6-osobowe administracyjne Biuro BnPPP, którym kierował Ryszard Kiersnowski; statut KBnPPP przyjęty został 20.6.1950 r.). W latach 1949-1950 prace terenowe prowadziły 24-25 zespoły badawcze pod nazwą „Kierownictwo Prac Wykopaliskowych w...", w tym m.in. „Kierownictwo Prac Wykopaliskowych w Poznaniu", „Kierownictwo... w Gnieźnie" i podobne w Gieczu, Trzemesznie - Strzelnie, Kruszwicy, na Ostrowie Lednickim, Biskupinie, Gdańsku, Szczecinie, Kaliszu, a od 1951 r. także w Wolinie. Ponadto KBnPPP utworzyło kilka centralnych placówek badawczych, m. in. w Warszawie Pracownię Edytorską i Pracownię Atlasu Wczesnośredniowiecznego, a w Poznaniu  Pracownię Paleobotaniczną  (kier. Konstanty Moldenhawer od października 1950 r.), a miarę potrzeb powoływano też doraźnie Ekspedycje Wykopaliskowe np. Bonikowo-Daleszyn, Igołomia.

Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Wydarzenia lat 50-ych i 60-tych

Ważnym wydarzeniem w powojennym życiu naukowym był I Kongres Nauki Polskiej, obradujący w Warszawie w dniach 29.6.-2.7.1951 r., który przyjął rezolucję o powołaniu Polskiej Akademii Nauk (ustawę o PAN uchwalił Sejm PRL 30.10.1951 r.). W skład władz PAN oprócz prof. Kazimierza Michałowskiego (członek Prezydium) weszli też 3 archeolodzy:  Józef Kostrzewski, Włodzimierz Antoniewicz i Kazimierz Majewski, a w 1951 r. członkami tytularnymi PAN (łącznie 41 osób) zostali też z Poznania ks. Szczęsny Dettloff, Kazimierz Tymieniecki i Jan Czekanowski oraz w 1952 r. Henryk Łowmiański. W pionie nauk humanistycznych miano powołać kilka centralnych, samodzielnych instytutów naukowo-badawczych, w tym Instytut Historii PAN (powołany uchwałą Prezydium Rządu z 1 stycznia 1953 r.) i Instytut Historii Kultury Materialnej (IHKM) PAN (uchwała Sekretariatu Naukowego PAN z 2.6.1953 r. oraz Prezydium Rządu z 11.11.1953 r., podpisana przez Prezydenta Bolesława Bieruta w dniu 19 listopada 1953 r.). IHKM jako instytucja badawcza koordynująca interdyscyplinarny program badań zaczął działać z dniem 1 stycznia 1954 r., przejmując agendy placówek badawczych KBnPPP, które znalazły się administracyjnie w Dziale I: Archeologii Polski (kier. Witold Hensel w I. kwartale 1954 r., od 1.4.1954 kier. Zdzisław Rajewski); kierownikiem Działu II: Archeologii Powszechnej został Kazimierz Michałowski, kier. Działu III: Historii Kultury Materialnej średniowiecznej i nowożytnej - Jan Pazdur, a kier. Działu IV: Etnografii - Witold Dynowski. Na 1-szym posiedzeniu (15.2.1954) Rady Naukowej IHKM (przewodniczył Kazimierz Michałowski) ustalono skład Dyrekcji: dyr. Kazimierz Majewski (do 1.7.1954 r., w 2 półroczu obowiązki dyr. pełnił W. Hensel), z-cy: Aleksander Gieysztor i W. Hensel oraz członkowie Kazimierz Moszyński i W. Dynowski; z dniem 1 stycznia 1954 r. funkcję dyrektora objął W. Hensel, a v-ce dyr. A. Gieysztor. W ramach Działu I działały placówki terenowe - Zakłady Archeologii Polski (ZAP): w Poznaniu, Warszawie, Wrocławiu, Krakowie i Łodzi, wraz z podległymi Stacjami Archeologicznymi o charakterze ekspedycji wykopaliskowych. bonikowo_ofiara_zakladzinowa.jpgW ZAP w Poznaniu (do jesieni 1955 r. kier. W. Hensel, później Wojciech Kóčka) istniały Stacje: w Bonikowie (kier. W. Hensel, w 1955 r. jako Stacja w Daleszynie), w Gieczu (kier. Bogdan Kostrzewski), Gnieźnie (kier. Kazimierz Żurowski), Kołobrzegu (kier. W. Hensel), Kruszwicy (kier. W. Hensel), Poznań-Gród (kier. W. Hensel, z-ca Jan Żak, od 1.10.1955 r. kier. prac Maria Konieczna-Malinowska), Poznań-Katedra (kier. Z. Kępiński i Krystyna Józefowicz), w Szczecinie (kier. Tadeusz Wieczorowski, w 1956 r. - W. Hensel i T. Wieczorowski) i w Wolinie (kier. Władysław Filipowiak); ponadto w Poznaniu miała siedzibę centralna Pracownia Paleobotaniczna IHKM (kier. K. Moldenhawer). W początku 1955 r., z chwilą powołania w Poznaniu odrębnego Zakładu Archeologii Pomorza IHKM (ZAPom; kier. W. Hensel), do którego weszły Stacje Szczecin, Wolin i Kruszwica, zmieniona została nazwa ZAP (od 1.11.1955 kier. Wojciech Kóćka) na: Zakład Archeologii Wielkopolski (ZAW). Obydwa Zakłady (ZAW i ZAPom) przeniesiono na przełomie 1956/57 r. z  Collegium Iuridicum przy ul. Kantaka 2-4 do Pałacu Działyńskich przy Starym Rynku, gdzie znalazły swą siedzibę także inne poznańskie placówki PAN; natomiast Katedra Archeologii UP-UAM została przeniesiona do obecnego Collegium Iuridicum przy ul. Armii Czerwonej przy Moście Uniwersyteckim.

W 1960 r. w Poznaniu powołana została Pracownia Ziemi Lubuskiej IHKM PAN (kier. Józef Burszta) z dwoma Ekspedycjami Archeologicznymi w Międzyrzeczu Wlkp. i Santoku, już w 1961 r. przemianowana w Zakład Historii Kultury Materialnej Wielkopolski i woj. Zielonogórskiego IHKM (ZHKMW i woj. zielonogórskiego, zlikwidowany w 1971 r.; kier. J. Burszta). Kolejna zmiana organizacyjna miała miejsce z dniem 31.12.1961 r., gdy w Poznaniu uległ rozwiązaniu dotychczas odrębny ZAPom. Przy połączonym Zakładzie Archeologii Wielkopolski i Pomorza IHKM (kier. W. Kóćka - do śmierci w dn. 18.11.1965 r.; następnie Aleksander Dymaczewski, do 1982 r.) funkcjonowały Pracownie Archeologiczne w: Gnieźnie, Kruszwicy, Szczecinie, Wolinie oraz od 1963 r. także Pracownia w Gdańsku (wcześniej związana z łódzkim ośrodkiem IHKM). Istniejąca także w Poznaniu (od 5.3.1963 r.) Pracownia Etnograficzna IHKM (kier. Maria Frankowska) podlegała Zakładowi Etnografii Powszechnej IHKM w Warszawie.

midzyrzecz.jpgWażnymi wydarzeniami w historii IHKM PAN w 2. połowie lat 50-ych i w latach 60-ych były: I. Sesja Archeologiczna IHKM w Warszawie w dniach 4-8 maja 1955 r., podsumowująca powojenne badania archeologiczne i przyjęcie przez Sejm PRL (26 lutego 1956 r.) uchwały o obchodach Tysiąclecia Państwa Polskiego, zaplanowanych na lata 1960-1966 (na czele Komitetu Naukowego Obchodów stał prof. Tadeusz Kotarbiński). W maju 1957 r. powołano też Komitet Organizacyjny Międzynarodowej Unii Archeologii Słowiańskiej, przygotowujący I. Międzynarodowy Kongres Archeologii Słowiańskiej, zaplanowany na rok 1965 jako najważniejsza konferencja naukowa związaną z zakończeniem obchodów „millenium". W Kongresie, obradującym w Warszawie w dniach 14-18 września 1965 r. udział wzięło ok.. 400 badaczy z 19 krajów, w trakcie Kongresu została powołana Międzynarodowa Unia Archeologii Słowiańskiej (MUAS), a jej przewodniczącym został prof. W. Hensel. Z pośród licznych imprez towarzyszących Kongresowi wymienić należy otwarcie w Warszawie (PMA) m. in. ważnej wystawy „Kultura Słowian we wczesnym średniowieczu". W 1965 r. w Warszawie i w Krakowie obradował też (od 21 do 25 czerwca) z udziałem ok. 125 delegatów z 25 krajów, międzynarodowy kongres konserwatorski, na którym został powołany Polski Komitet Narodowy ICOMOS, natomiast w dniach 7-11 sierpnia 1965 r. w Warszawie i w Poznaniu zorganizowano międzynarodowe (z udziałem licznych gości zagranicznych też z Europy zachodniej i z USA) kolokwium mediewistyczne, zorganizowane wspólnie przez Instytut Historii PAN, IHKM PAN i Uniwersytet Warszawski i UAM, w programie było też zwiedzanie licznych zabytków w Polsce.

W latach 60-ych znacznemu poszerzeniu uległy programy badawcze IHKM PAN, dotychczas zdominowane problematyką okresu wczesnośredniowiecznego. Dość liczne grono archeologów poznańskich związanych z Muzeum Archeologicznym i IHKM kontynuowało studia związane z pradziejami. Ukazały się monografie kultur neolitycznych, pióra Tadeusza Wiślańskiego, a w 1970 r. także zbiór oprac. pod red. tegoż „The Neolithic in Poland", przygotowane w związku z zamiarem zorganizowania w Polsce międzynarodowego sympozjum neolitycznego. Inicjatywa opracowania pradziejów ziem polskich zaowocowała publikacją 5-tomowej „Prahistorii ziem polskich" (t..I:1975 - t. V:1981). Podjęto też badania wielkopolskich grodzisk kultury łużyckiej - prócz Biskupina i Kruszwicy, prace prowadzono też w Jankowie, Izdebnie oraz weryfikacje kilku dalszych obiektów, a kilka lat później przystąpiono do badań zespołu osadniczego w Sobiejuchach oraz do ratowniczych badań na wielokulturowych stanowiskach w rejonie Polanowic k. Kruszwicy. Czytelny stał się też „eksport" polskiej archeologii poza granice Polski. Znaczącym wysiłkiem ZAWiP był udział w badaniach w Bułgarii (Styrmen 1961-64 i 1967-68, Odercy 1967-69). Od 1967 r. Michał Kobusiewicz uczestniczył w pracach badawczych na terenie Sudanu i w Egipcie. Wartym podkreślenia jest też wkład naszych pracowników (Z. Kurnatowska, Krystyna Józefowicz) w przygotowaniu opracowań publikowanych w serii „Kultura Europy średniowiecznej".

Wydarzenia lat 70-ych

lubin_1980.jpgW początkach lat 70-ych wprowadzono w IHKM reorganizacje struktur wewnętrznych: Zakład poznański z dniem 1 marca 1971 r. przyjął ponownie nazwę: Zakład Archeologii Wielkopolski (ZAW); pracownie pomorskie w Szczecinie i w Wolinie włączone zostały do utworzonego we Wrocławiu Zakładu Archeologii Nadodrza (ZAN); likwidacji uległ odrębny  ZHKMW i woj. zielonogórskiego w Poznaniu (włączony do ZAW) i Pracownia w Gnieźnie oraz ostatecznie Pracownia w Toruniu; natomiast w Gdańsku utworzono Zespół do Badań Archeomagnetycznych, od 1972 r. Pracownię (Stanowisko) do Badań Ceramiki Zabytkowej, podległą Centralnemu Laboratorium IHKM w Warszawie. W Zakładzie poznańskim powołany został Zespół d/s. Informacji i Dokumentacji (kier. A. Dymaczewski), redagujący „Polish Archaeological Abstracts" (t. ukazał się w 1972 r., ostatni t. 21 wydano w 1995 r.) oraz przygotowujący „Bibliografię polskiej archeologii pradziejowej i średniowiecznej" (na lata 1970-1974, pod red. A. Dymaczewskiego została wydana w 1977 r., a za lata 1975-1977, w oprac. Ewy Springer, pod red. W. Śmigielskiego, ukazała się w 1987 r.; kolejny tom nie został wydany).

Powstanie Oddziału PAN

Zawarte w dniu 1.6.1971 r. porozumienie Prezydium PAN z władzami miasta Poznania zaowocowało powstaniem w Poznaniu Oddziału PAN (uchwała Zgromadzenia Ogólnego PAN zatwierdzona przez Prezydium Rady Ministrów w dniu 1.2.1972 r.), a także przeprowadzką w 1 półroczu 1973 r. kilku placówek PAN, w tym ZAW IHKM do przejętego na własność przez Oddział PAN budynku przy ul. Zwierzynieckiej 20. Przy  Oddziale  PAN w Poznaniu rozpoczęły działalność Komisje, m. in. w 1973 r. Komisja Archeologiczna PAN (przewod. Jan Żak).

Kolejne zmiany organizacyjne w ZAW nastąpiły w październiku 1977 r. - decyzją Dyrekcji IHKM w Zakładzie utworzono: Pracownię Pradziejową (kier. T. Wiślański), Pracownię Wczesnośredniowieczną (kier. Z. Kurnatowska; z zespołem przygotowującym kolejne tomy SiM, oraz Ekspedycją Archeol. w Lubiniu, prowadzącą badania od 1978 do 1994 r.), Pracownię Paleobotaniczną (kier. M. Klichowska od 1964 do +14.2.1990 r., następnie kier. Andrzej Dzięczkowski do przejścia na emeryturę w 2003 r.), Gdańskie Stanowisko Archeologiczne (w miejsce zlikwidowanych pracowni specjalistycznych związanych z Centralnym Laboratorium IHKM w Warszawie, ponownie z dniem 1.7.1976 r. przyłączone do ZAW; Barbara Lepówna i Andrzej Zbierski) i Kruszwickie Stanowisko Archeologiczne (kier. Wojciech Dzieduszycki), dalej w ZAW funkcjonował Zespół d/s.Informacji i Dokumentacji powołany w 1972 r. (kier. A. Dymaczewski).

Z dniem 1 kwietnia 1982 r. kierownictwo Zakładu objął Michał Kobusiewicz (w miejsce A. Dymaczewskiego zmarłego 6.3.1984 r.).

Od lat 80-tych w działalności poznańskiej archeologii „PAN-owskiej" znaczące miejsce zajęło, prócz udziału w ogólnopolskiej akcji AZP, także włączenie się do ratowniczych prac na trasach budowy rurociągów i autostrad, w ramach powstałego (1.10.1995) OBBA, a w sierpniu 1997 r. CBA przy Fundacji UAM (utworzonej 19.9.1990 r.) w Poznaniu i w polskie badania zagraniczne na terenie Egiptu i Sudanu.

Z ważniejszych wydarzeń w latach 80. - 90. odnotować należy:

  • organizacje corocznych od 1984 r. wspólnie z MAP sesji sprawozdawczychpoznan_styczen_1991.jpgpoznańskiego środowiska archeologicznego „Badania archeologiczne na Nizinie Wielkopolsko-Kujawskiej";
  • w maju 1984 r. rozpoczęto przewożenie materiałów ceramicznych z piwnic przy ul. Kantaka 2-4 i w Pałacu Działyńskich do Centralnej Składnicy w budynku d. Browaru, połączone z inwentaryzacją zbiorów (prace trwały ok. 2 lat); przeniesionych po 15 latach do Dziekanowic;
  • od 1984 r. organizacja (wspólnie z MAP) międzynarodowych konferencji „afrykańskich" (I-sza w Dymaczewie koło Poznania);  
  • w 1985 r. - „Rok Profesora Józefa Kostrzewskiego" organizacja wspólnie z MAP, PTAiN, Inst. Prahistorii UAM, Komisjami Archeol. przy PTPN i Oddziale PAN dwóch ogólnopolskich sesji naukowych (9.3.1985 i 2-3.12.1985 r.);
  • organizacja wspólnie z PTPN ogólnopolskiej konferencji „Stan i potrzeby badań nad wczesnym średniowieczem w Polsce" (14-16.12.1987 r. w MAP; publ. 1990/1992);
  • organizacja z Inst.Prah. UAM (T. Wiślański, D. Jankowska) ogólnopolskiej konferencji „neolitycznej" w Dymaczewie (20-24.9.1988); 
  • zmianę nazwy IHKM PAN na Instytut Archeologii i Etnologii PAN (z dniem 1 kwietnia 1992 r.);
  • organizacja ogólnopolskiej podsumowującej konferencji - „Dorobek polskiej archeologii i prahistorii ostatniego półwiecza" w Puszczykowie w 27-30.10.1997 r. (referaty opubl. PTPN pt. „Archeologia i prahistoria polska w ostatnim półwieczu. Materiały z konferencji...", pod red. M. Kobusiewicza i S. Kurnatowskiego, Poznań 2000, ss. 711);
  • w 1997 r. - „Rok św. Wojciecha" uczczono m.in. międzynarodową sesją (3-5.3.1997) w Poznaniu i Gnieźnie, zorg. przez PTPN i MPPP w Gnieźnie (publ. pt. „Tropami Świętego Wojciecha", pod red. Z. Kurnatowskiej, Poznań 1999);
  • w 1998 r. (7.5.1998 r. decyzją Rady Naukowej IAE PAN w Warszawie) w Oddziale IAE PAN w Poznaniu powołana została Pracownia Archeologii Afryki (kier. M. Kobusiewicz);
  • w 2000 r. organizacja wraz z MAP międzynarodowej konferencji w Poznaniu - „Trakt cesarski" w dniach 12-13.4.2000 r. (referaty opubl. pt. „Trakt cesarski. Iława - Gniezno -Magdeburg", pod red. W. Dzieduszyckiego i M. Przybyła, Poznań 2002);
  • styczeń - marzec 2005 - przeprowadzka Oddziału IAE PAN w Poznaniu z ul. Zwierzynieckiej 20 do nowej siedziby przy ul. Rubież 46.