61 LAT HISTORII PRACOWNI ETNOLOGII IAE PAN W POZNANIU 1954-2015

 

Opracowała Anna Szymoszyn

            W 1954 roku powstała w Poznaniu Pracownia Etnograficzna Instytutu Historii Kultury Materialnej, podległa Zakładowi Etnografii Powszechnej IHKM w Warszawie (obecnie Pracownia Etnologii Ośrodka Etnologii i Antropologii Współczesności przy Instytucie Archeologii i Etnologii PAN w Poznaniu). Pierwszym kierownikiem była profesor Maria Frankowska. Początkowo badaczka i jej zespół zajmowali się zagadnieniami z zakresu etnografii Polski, prowadząc prace terenowe głównie nad BUDOWNICTWEM LUDOWYM W WIELKOPOLSCE. Plonem tych działań była m.in. wydana w 1959 roku praca zbiorowa Z badań nad budownictwem ludowym w Wielkopolsce (1954-1957).

W początkach lat 60-tych profesor Frankowska postanowiła ponownie uaktywnić pracownię i ukierunkować jej działalność na zagadnienia z zakresu etnografii powszechnej, inicjując prace badawcze dotyczące historii etnografii, WKŁADU POLSKICH PODRÓŻNIKÓW, EMIGRANTÓW I BADACZY W DZIEŁO POZNANIA LUDÓW POZAEUROPEJSKICH, głównie obu Ameryk. W związku z tym Instytut reaktywował Pracownię Etnograficzną 5 marca 1963 roku. Prof. Frankowska zatrudniła wtedy dr Matuszewską-Kochutnicką, mgr Marię Paradowską oraz ówczesną studentkę Mirosławę Nowacką (obecnie dr M. Posern-Zielińska). Zadecydowała wtedy ostatecznie o AMERYKANISTYCZNEJ SPECJALIZACJI Pracowni. 

Mgr Maria Paradowska zajęła się wówczas początkowo analizą polskich relacji o Iraku, ale przede wszystkim opracowywaniem zapisków i historii Polonii w Ameryce Łacińskiej. Ta problematyka, obok zainteresowań społecznością Bambrów poznańskich, stała się głównym zagadnieniem badawczym profesor Paradowskiej w ciągu jej 40-letniej pracy w Pracowni oraz na emeryturze. 

Pod koniec lat 60-tych profesor Frankowska zaczęła inspirować i rozwijać badania ETNORELIGIOZNAWCZE w Ameryce Pn i Pd. W okresie tym prof. Frankowska stworzyła pierwszą w Polsce naukową placówkę amerykanistyczną, jaką była Pracownia Etnografii w Poznaniu. Wyszkoliła i skupiła wokół siebie grupę amerykanistów, współpracując z nimi przez długie lata. Pracownia była placówką organizującą cztery Ogólnopolskie Seminaria Amerykanistyczne.

Prof. Frankowska pełniła funkcję kierownika Pracowni aż do swej emerytury w 1976 roku. Ponadto w latach 1972-1976 była także kierownikiem całego Zakładu Etnologii IAE PAN w Warszawie, a po 1976 roku została powołana na stanowisko konsultanta naukowego Zakładu.

A.Posern ZieliskiW roku 1969 został zatrudnionymgr Aleksander Posern-Zieliński (od 1992 roku profesor). Pod kierunkiem prof. Frankowskiej obronił w 1973 roku na Uniwersytecie Adama Mickiewicza doktorat z etnohistorii Ameryki Południowej. W 1983 roku uzyskał w PANie tytuł doktora habilitowanego. Kontynuował badania amerykanistyczne, zajmując się procesami etno-historycznymi i wybranymi fenomenami kulturowymi występującymi w obu Amerykach, rozpatrywanymi w szerokim kontekście porównawczym, w tym także z zakresu etnologii religii i antropologii politycznej, a także prowadząc etnograficzne badania terenowe wśród polonii amerykańskiej.

W latach 1976-1992 Pracownią kierował prof. Posern-Zieliński. W tym czasie, obok prof. Marii Paradowskiej i dr Mirosławy Posern-Zielińskiej, zatrudnionych było kilka osób, które następnie kontynuowały swoją pracę naukową w instytucjach uniwersyteckich, m.in. dr Mariusz Kairski, specjalista od Ameryki Południowej, znawca języków amazońskich i wieloletni badacz terenowy. 

W 1993 roku kierownikiem Pracowni została prof. Maria Paradowska, któraM.Paradowska pracowała tutaj nieprzerwanie od 1963 roku aż do 1 stycznia 2003 roku, kiedy to przeszła na emeryturę. W 2000 roku prof. Paradowska została redaktorem naczelnym „Ethnologii Polony” - rocznika wydawanego przez IAE PAN (w latach wcześniejszych redaktorem był prof. Posern-Zieliński). Mimo przejścia na emeryturę jeszcze do 2006 roku pełniła funkcję redaktora naczelnego „Ethnologii Polony” oraz kierownika grantu naukowego w IAE PAN. W 2003 roku kierownikiem Pracowni został ponownie prof. Aleksander Posern-Zieliński.

W 1995 roku w Pracowni rozpoczęto nowe zadanie badawcze. Od tego roku, aż do 1998 oraz w 2000 roku Pracownia Etnologii zajmowała się BADANIAMI NAD KULTEM I PERCEPCJĄ POSTACI ŚW. WOJCIECHA W POLSCE I CZECHACH w kulturze ludowej, małomiasteczkowej i miejskiej. Prof. Paradowska kierowała w 1996 roku grantem wewnętrznym, finansowanym przez IAE PAN, a od grudnia 1996 do lutego 1998 grantem finansowanym przez Fundację na Rzecz Nauki Polskiej i Komitet Badań Naukowych, poświęconym tym zagadnieniom.

W 1995 roku odeszła z Pracowni Etnologii dr Mirosława Posern-Zielińska. Na jej miejsce zatrudniono mgr Annę Urbańską (obecnie dr A. Szymoszyn), absolwentkę etnologii i teologii. Została ona przydzielona do badań związanych z kultem św. Wojciecha. Przez około cztery lata Pracownia przeprowadziła zakrojone na skalę ogólnopolską ogromne badania terenowe. Głównym wykonawcą badań była mgr Urbańska, lecz oprócz niej, prof. Paradowskiej i dwóch etnologów zatrudnionych w międzyczasie w Pracowni, udział wzięło jeszcze około 50 studentów i absolwentów na umowach zleconych z Poznania, Krakowa i Warszawy. Były to pierwsze, regularne badania etnologiczne nad współczesnym kultem św. Wojciecha przeprowadzone w Europie. Koncentrowały się na zebraniu materiału dotyczącego przejawów kultu św. Wojciecha, stopnia natężenia, promieniowania i rozmieszczenia miejsc z nim związanych, także na stanie wiedzy na temat tej postaci oraz na różnego rodzaju formach sztuki dewocyjnej z nią związanych. Rejestrowano uroczystości związane z tym świętym oraz wszelkie przejawy społeczno-kulturowo-polityczne, świeckie i parareligijne, wykorzystujące tę postać. Zebrano ponad 2200 wywiadów (w tym pogłębionych i sondażowych), 380 ankiet, wykonano dokumentację w formie 200 sprawozdań i 1160 zdjęć, w około 350 miejscowościach w Polsce. Analizę tego materiału przeprowadziła i umieściła w swojej ponad 500-stronicowej rozprawie doktorskiej dr Szymoszyn w 2003 roku. Została ona opublikowana w 2010 roku przez Wydawnictwo Poznańskie pod tytułem Bohater religijny świętej przestrzeni. Kult św. Wojciecha na przełomie XX i XXI wieku.

W 1997 roku w Pracowni zatrudniona była mgr Natalia Wróblewska (obecnie dr N. Maksymowicz-Maciata), która także zajmowała się zbieraniem materiałów do badań nad kultem św. Wojciecha. W 1998 roku przeniosła się z IAE PAN na studia doktoranckie w IEiAK UAM.

W międzyczasie, od 1996 roku mgr Urbańska zajmowała się ZAGADNIENIAMI RELIGIOZNAWCZYMI i MIGRACYJNYMI Z OBSZARU TYBETAŃSKO-HIMALAJSKIEGO. W latach 1996-98 przygotowała, a od lipca 1998 do lutego 1999 kierowała 6-osobową wyprawą etnologiczną „Kailas’98” w Tybecie i Himalajach, częściowo finansowaną przez IAE PAN, IEiAK UAM oraz Rektora UAM. Tematem głównym był kult Góry Kailas i Jeziora Manasarowar wśród Tybetańczyków w Tybecie i obozach uchodźstwa w Himalajach. Regularne badania azjanistyczne, rozpoczęte w Pracowni przez mgr Urbańską, kontynuowane są do dzisiaj także przez dr. Rafała Beszterdę, który był zatrudniony w Pracowni Etnologii od 1998 do 2012.

W 1998 roku, na miejsce mgr Wróblewskiej, zatrudniony został mgr Rafał Beszterda (obecnie doktor), który początkowo zajmował się dokumentowaniem przedstawień świętowojciechowych na terenie miasta Poznania. Ponadto zlecono mu zadanie związane z badaniem mniejszości niemieckiej. Azjanistyczne zainteresowania mgr. Beszterdy szybko ukierunkowały jego profil w Pracowni. W 1999 roku zajął się badaniami na obszarze północno-zachodnich Indii (wysokogórskich okręgów stanów Uttarakhand, Himaćal Pradeś, Dżammu i Kaszmir oraz Sikkimu), w szczególności wpływu obecności Europejczyków na lokalne zmiany kulturowe i zjawisk mikroekonomicznych. Na podstawie swoich badań napisał rozprawę doktorską p.t. „Bracia morawscy na pograniczu indyjsko-tybetańskim. Sposoby działania, wpływ na lokalne zmiany kulturowe i recepcję kultur himalajskich w Europie”, którą obronił w 2006 roku. Została ona opublikowana w 2011 roku przez PTL pod tytułem Bracia morawscy a kultury himalajskie. Ewangelizacja, społeczeństwo, gospodarka.

Problematyka związana z obszarem północnych Indii, Nepalu i Tybetu w końcu została uznana przez kierownictwo Instytutu jako jeden z głównych obszarów badawczych Pracowni Etnologii w Poznaniu. Dr Szymoszyn i dr Beszterda w latach 1998-2009 wielokrotnie przeprowadzali badania terenowe w Azji oraz uzyskali na nie kilka grantów. Pracownia Etnologii, jako część IAE PAN w Poznaniu, była współorganizatorem wystaw fotograficznych o tematyce azjatyckiej, Dni Kultury Tybetańskiej „Tybet w Poznaniu” w latach 2002-2004 oraz ogólnopolskich konferencji azjanistycznych w latach 2004-2006. Obecnie, na podstawie wieloletnich badań etnologicznych w Indiach, Nepalu i Tybecie, dr Szymoszyn i dr Beszterda przygotowują swoje rozprawy habilitacyjne. Dr Szymoszyn była kierownikiem grantu MNiSW na lata 2007-2011 p.t. „Regionalne ruchy narodowo-religijne w globalizującej się Azji: współczesne pielgrzymowanie do Góry Kailas na pograniczu indyjsko-chińsko-nepalskim”. Dr Beszterda także uzyskał grant MNiSW na lata 2008-2011 p.t. „Odnawianie tradycyjnych więzi kulturowych w rejonach przygranicznych. Reaktywacja himalajskich szlaków handlowych pomiędzy Indiami a Tybetem”.

Dr Szymoszyn poszerzyła zakres badań azjanistycznych, podejmując w 2004 roku tematykę dotyczącą nowych ruchów religijnych pochodzenia azjatyckiego. Skupiła się na badaniu grup wyznających tybetański bon w Polsce i Stanach Zjednoczonych. Na przeprowadzenie badań uzyskała Stypendium Fulbrighta na Uniwersytecie Virginia w 2008 roku. Równocześnie prowadziła badania w Indiach i Nepalu z zakresu studiów migracyjnych, dotyczące transkulturowości i transtożsamości dzieci i młodzieży himalajskiej.

Centrali warszawskiej zależało jednak na BADANIACH NIEMCOZNAWCZYCH, które zainicjowała prof. Maria Paradowska badaniami społeczności BAMBRÓW POZNAŃSKICH już w latach 60-tych. W związku z tym w 1999 roku zatrudniono w poznańskiej Pracowni mgr Agnieszkę Szczepaniak (obecnie dr A. Szczepaniak-Kroll), która była absolwentką etnologii oraz stypendium w Austrii i biegle władała językiem niemieckim. Mgr Szczepaniak zajęła się badaniami MIESZKAŃCÓW POZNANIA POCHODZENIA NIEMIECKIEGO I ICH ZWIĄZKÓW Z OJCZYZNĄ PRZODKÓW. Pod kierunkiem prof. Paradowskiej przeprowadzała także badania wśród BAMBRÓW, stanowiących charakterystyczną grupę etnograficzną Poznania i okolic, oraz wśród MIESZKAŃCÓW BAMBERGU, skąd przodkowie poznańskich Bambrów mieli się wywodzić.

W 2000 roku prof. Paradowska jako kierownik Pracowni zainicjowała 5-letnią współpracę naukową Instytutu z Uniwersytetem w Bambergu. W latach 2000-2006 kierowała grantem finansowanym przez IAE PAN, a realizowanym w oddziale poznańskim, p.t. „Współczesność i przeszłość potomków osadników z Bambergu”. Głównym wykonawcą grantu była mgr Agnieszka Szczepaniak-Kroll. Na podstawie przeprowadzonych badań w Polsce i w Niemczech napisała rozprawę doktorską p.t. „Zmiana i trwanie tożsamości etnicznej na przykładzie poznańskich rodzin pochodzenia niemieckiego w okresie XVIII-XX w. Przypadek Bajerleinów i Dittrichów”, obronioną w 2008 roku. Została ona opublikowana w 2010 roku przez Wydawnictwo Poznańskie pod tytułem Tożsamość poznańskich rodzin pochodzenia niemieckiego. Losy Baierleinów i Dittrichów (XVIII-XX wiek).

Obecnie dr Szczepaniak-Kroll zajmuje się problematyką migracji, a w szczególności transnarodowością w kontekście polsko-niemieckim na przykładzie Niemców w Poznaniu i Polaków w Berlinie. W celu przeprowadzenia i opracowania badań uzyskała grant MNiSW na lata 2009-2012. Jest również członkiem Centrum Badań Migracyjnych UAM.

W 2007 roku został zatrudniony w poznańskiej Pracowni Etnologii dr Łukasz Kaczmarek. Jego badania nad WIELOKULTUROWYM SPOŁECZEŃSTWEM FIDŻI poszerzają zakres badań Pracowni o Oceanię. W 2009 roku ukazała się jego książka p.t. Fidżi. Dzieje i barwy wielokulturowości (PTL, Poznań 2008). Dzięki uzyskaniu w 2009 roku 3-letniego grantu MNiSW p.t. „JAMAJKA w 60 lat po badaniach Józefa Obrębskiego. Studium porównawcze społeczeństwa postkolonialnego w świetle materiałów terenowych Józefa Obrębskiego i współczesnych badań antropologicznych”, zakres badań Pracowni rozszerzył się o Karaiby. W grancie uczestniczył również prof. dr hab. A. Posern-Zieliński. W ten sposób dr Kaczmarek wpisał się w tradycję Pracowni, wyznaczoną jeszcze przez prof. Frankowską, a rozwijaną przez prof. Paradowską i prof. Posern-Zielińskiego, zajmując się dorobkiem Polonii oraz polskimi badaczami zachodniej półkuli. Równocześnie, jako młody naukowiec, prezentował tematykę w nowym ujęciu, akcentując zagadnienia postkolonializmu. W ramach grantu prof. Posern-Zieliński i dr Kaczmarek kontynuowali także rozwój zainteresowań Pracowni, związany z zagadnieniami etniczności i antropologii politycznej. Dr Kaczmarek w 2012 roku przeniósł się do IEiAK UAM.

W 2013 roku została zatrudniona dr Bernadette Jonda, która zajmuje się zagadnieniami transtożsamości Serbołużyczan oraz sytuacją młodzieży w Polsce i Niemczech.

Jak widać, studia migracyjne i etniczne stały się motywem przewodnim Pracowni Etnologii. W 2014 roku dr Szymoszyn prowadziła badania wśród studentów obcokrajowców w Poznaniu, dotyczące ich potrzeb edukacyjno-kulturowych. W tym samym czasie dr Szczepaniak-Kroll pogłębiała badania związane z transmigracją niemiecko-polską.

Od 2014 roku kierownikiem Pracowni Etnologii oraz Zespołu G2 – Etniczność i Wielokulturowość przy Ośrodku Etnologii i Antropologii Współczesności IAE PAN jest dr Szymoszyn. Od 2015 roku w Pracowni Etnologii znajduje się także redakcja „Ethnologii Polony”, której redaktorem naczelnym została dr Szymoszyn.

Profesor Posern-Zieliński wraz z zespołem (dr Szczepaniak-Kroll, dr Szymoszyn, dr Beszterda i dr Kaczmarek) przygotowali grant poświęcony Polakom sukcesu w Europie Zachodniej. Projekt został przyjęty do finansowania przez NCN w ramach konkursu Opus 7. Realizowany jest w Pracowni Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Poznaniu od marca 2015 i będzie trwać do lutego 2018. Projekt nosi tytuł "POLACY SUKCESU - MIĘDZY EMIGRACJĄ A TRANSNARODOWOŚCIĄ: NOWE OBLICZE POLSKIEJ DIASPORY W EUROPIE ZACHODNIEJ". Przez 3 lata pięciu badaczy prowadzić będzie etnologiczne badania terenowe w 5 aglomeracjach: Berlinie, Londynie, Dublinie, Sztokholmie i Oslo. Celem projektujest poznanie mechanizmów i okoliczności osiągania sukcesu w warunkach migracji w środowisku Polaków zamieszkałych w wybranych krajach Unii Europejskiej.

Adres:

Pracownia Etnologii

OŚRODEK ETNOLOGII I ANTROPOLOGII WSPÓŁCZESNOŚCI

IAE PAN w Poznaniu

ul. Rubież 46, Poznań 61-612.

tel.: 061-6579901 wew. 25

fax: 061-6579901 wew. 14

e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.