Metodologia (filozofia) archeologii pragnie przedstawiać rezultaty dociekań teoretycznych, dotyczących kształtowania się sposobów poznawania dziejów społeczeństw ludzkich i ich kultury. Archeologia nie jest wszakże dyscypliną antykwaryczną. Nie tylko bada i poznaje przeszłość. Jest dyscypliną, która interpretuje, jest wspólnotą interpretacyjną. Czyni tak interpretując rzeczywistość, która ją otacza i w której funkcjonuje, czyli jej własną teraźniejszość. Za pośrednictwem tak zinterpretowanej teraźniejszości kultury współczesnej, interpretuje przeszłość będącą przedmiotem jej badania. Archeologia jest więc - po pierwsze - systemem interpretacyjnym. Po drugie jest systemem komunikacyjnym. Interpretując otaczającą ją rzeczywistość i czerpiąc z niej swoje wartościujące ukierunkowanie, komunikuje tworzącej ją wspólnocie archeologów „co i jak trzeba badać". Jednocześnie swą praktyką badawczą i rezultatami swych badań archeologia komunikuje otoczeniu, w którym funkcjonuje, a więc kulturze, której jest częścią, reprezentowany przez siebie pogląd na świat, przekonania i uznawane wartości, które stanowią spoiwo reprezentującej archeologię wspólnoty. Wyrażając w taki sposób swoje preferencje, wykracza poza własną archeologiczną wspólnotę, inaczej mówiąc: dokonując wyboru wartościująco ukierunkowanej orientacji badawczej, komunikuje tym samym pozaarcheologicznemu otoczeniu „jacy moglibyśmy być" - by użyć znanego Foucaultowskiego sformułowania. Wytwarzając więc każdorazowo w wyniku zmieniającej się rzeczywistości i autorefleksji przedmiot swego badania (w związku z czym zawsze pozostaje on - według  określenia Paula Veyne'a- „rzeczą do zrobienia"), nieustannie współtworzy równocześnie rzeczywistość, w której partycypuje i siebie samą; jest więc archeologiczna interpretacja skutecznym narzędziem kulturotwórczym. Archeologiczne badanie przeszłości okazuje się bowiem niczym innym, jak pochodną rzutowania w przeszłość perspektywicznie ukierunkowanej przez nas teraźniejszości. Wówczas to odwołując się do przeszłości staramy się uzasadnić owo perspektywiczne ukierunkowanie teraźniejszości jako rezultat oddziaływującej na teraźniejszość podobnie ukierunkowanej (zinterpretowanej przez nas samych) przeszłości. Wynika stąd więc, że to nie przeszłość sama w sobie decyduje o teraźniejszości, lecz my współcześni, interpretujący ową przeszłość z perspektywy teraźniejszości. Archeologia kreuje wiec przeszłość z perspektywy teraźniejszości, przeszłość, którą następnie bada, współtworząc jednocześnie wynikami swoich badań teraźniejszość, której jest częścią.

Zatem proces uteoretycznienia archeologii - podstawowe zadanie jakie sobie stawia jej metodologia, to z jednej strony proces równoznaczny z wprowadzeniem na jej grunt teorii z innych nauk humanistycznych: m.in. antropologii, historii, socjologii, psychologii, językoznawstwa, czy wreszcie filozofii kultury, słowem: historycznych nauk o kulturze. Z drugiej natomiast strony podstawowe zadanie metodologicznej refleksji nad archeologią to kulturotwórczy proces współtworzenia rzeczywistości, w której ona funkcjonuje. Zadania, jakie w swoich badaniach stawia sobie metodologia (filozofia) archeologii są więc pochodną filozofii kultury czy też humanistyki zintegrowanej, zainicjowanej w „poznańskiej szkole metodologicznej" przez Jerzego Kmitę, wraz z Leszkiem Nowakiem i Jerzym Topolskim i w niej rozwijanej.

 
Przygotował: H. Mamzer